Wat vierden we ook al weer met Pinksteren?

Pinksteren (Oudgrieks ‘Pentèkostè’en in het Nederlands ‘vijftig’) of Sinksen is een christelijke feestdag, waarmee de uitstorting van de Heilige Geest wordt herdacht. Met deze uitstorting wordt ook het begin van de christelijke kerk gemarkeerd. Het kan als zodanig tevens als de eerste christelijke opwekking worden gezien. Pinksteren wordt gevierd op de zevende zondag na Pasen. Het is daarmee de negenenveertigste dag ná Pasen, of volgens een andere definitie de vijftigste en tevens laatste dag ván Pasen. Het pinksterfeest markeert het laatste feest van het liturgisch jaar, De tijd vanaf de eerste maandag na Pinksteren tot aan advent heet ook wel groene tijd.

Betekenis in het christendom

Tijdens het pinksterfeest wordt herdacht dat de Heilige Geest neerdaalde uit de hemel op de apostelen en op andere aanwezige gelovigen. De Assyrische en Palestijnse kerk stelden vanaf de derde eeuw aanvankelijk de Hemelvaart van Jezus centraal, maar het accent verschoof vanaf het einde van de vierde eeuw naar de neerdaling van de Heilige Geest, zodat de ‘vijftigste dag’ sindsdien een zelfstandig statuut heeft. Ook de Romeinse liturgie speelde hierbij een rol.

 

Van Pasen tot Pinksteren

Na Jezus’ dood op Goede Vrijdag en zijn verrijzenis met Pasen
hadden de leerlingen van Jezus nog veertig dagen lang (tot Hemelvaart) de steun van zijn aanwezigheid, waarbij hij hen andermaal uitlegde wat de betekenis was van alles wat hij gedaan had tijdens zijn openbare optreden. Op de veertigste dag van Pasen (dat is de negenendertigste dag na eerste paasdag) werden de leerlingen door Jezus’ Hemelvaart alleen achtergelaten. Wel had hij beloofd dat hij de Geest van God, de Heilige Geest zou sturen die hen geestelijk verder zou leiden en ze de kracht zou geven om getuigen van het evangelie te zijn. Op de vijftigste dag van Pasen, tien dagen na Hemelvaart, op Pinksteren dus, kwam de beloofde Heilige Geest in Jeruzalem over de discipelen en andere pelgrims (die waren gekomen voor het joodse Wekenfeest).

De eerste kerk

Volgens de traditionele christelijke theologie, analoog aan de oorspronkelijke joodse betekenis, waren de eerste nieuwe bekeerlingen na de hemelvaart van Jezus als resultaat van de evangelisatie onder de menigte op de eerste Pinksterdag de ‘eerstelingen van de oogst’ die toegevoegd werden aan de eerste christelijke ‘samenkomst’, ofwel de gemeente. Deze ‘oogst’ gaat nog steeds door en als de ‘volledige oogst’ is binnengehaald, dat wil zeggen alle door God voor het Koninkrijk van God voorbestemde mensen tot bekering zijn gekomen, dan begint de eindtijd, de laatste fase van de geschiedenis. Ook begint hier volgens de christenen de kerkgeschiedenis, omdat het niet alleen aan de joden, maar ook aan de heidenen wordt verteld.

 

Bijbelse geschiedenis

De gebeurtenissen staan beschreven in Handelingen 2,1-41. In de tien dagen tussen de Hemelvaart van Jezus en Pinksteren kiezen de discipelen een nieuwe geloofsgenoot in plaats van Judas Iskariot. Met behulp van loting wordt Mattias aangewezen. Met elkaar blijven ze in Jeruzalem en bidden ze om de uitstorting van de Heilige Geest, die Jezus hun beloofd had.

 

Uitstorting van de Heilige Geest

De gebeurtenissen vinden plaats op het feest van de eerstelingen (Sjavoeot), in Jeruzalem. Om 9.00 uur ‘s ochtends zijn de discipelen en enkele andere gelovigen bij elkaar, een groep van ongeveer 120 personen, in een boven vertrek in Jeruzalem. De mensen die nu vervuld zijn met de Heilige Geest gaan naar buiten en spreken tongentaal, profeteren en verkondigen het Evangelie in allerlei talen. Ter gelegenheid van het feest van de eerstelingen was er veel volk in Jeruzalem, afkomstig uit alle delen van het Romeinse Rijk en daarbuiten, en door alle geluiden wordt een grote menigte aangetrokken.

 

Doop van drieduizend mensen

De ervaring van de uitstorting veroorzaakt verbaasdheid en bewondering. De apostel Petrus neemt het woord en houdt een lange toespraak, waarin de opstanding van Jezus centraal staat. Hij legt uit dat al deze gebeurtenissen al voorzegd waren door de profeet Joël. Hij maant de menigte zich te keren tot Jezus om vergeving van zonden te krijgen. Als iemand vraagt hoe, antwoordt Petrus: “Heb berouw, en laat u dopen in de naam van Jezus Christus tot vergeving van de zonden, en u zult de Heilige Geest ontvangen.”

Drieduizend mensen zouden vervolgens gehoor hebben gegeven aan deze oproep en zich dezelfde dag nog hebben laten dopen. Hierdoor werd de eerste christelijke gemeente gevormd. Traditioneel wordt dit moment dan ook beschouwd als het beginpunt van de christelijke kerk.

 

Viering door de eeuwen heen

Met name in de vroege middeleeuwen was Pinksteren een zeer belangrijk christelijk feest. Het ging toen gepaard met een week van verplichte rust, bekend als de Heilige Geestweek. Tot de standaard pinksterrituelen behoorden het loslaten van duiven in de kerk, het strooien van blaadjes van pioenrozen, het blazen op de klaroen en het houden van steekspelen. Tot in de negentiende eeuw bestond de gewoonte om een met bloemen, stro en kransen opgetuigde os (of hamel) door het dorp te leiden. Ook werden er vaak koekoeken geschoten en opgegeten. Tot in de twintigste eeuw was het gebruikelijk om elkaar een pinkstergroet te sturen, bijv. in de vorm van een wenskaart.

De Heilige Geestweek werd in 813 al wat ingekort. Vanaf 1414 kende Pinksteren nog slechts drie verplichte rustdagen. Bij de Synode van Dordrecht (1618) werd bepaald dat hier nog een dag afging. Desondanks heeft de derde rustdag (pinksterdrie) op sommige plaatsen tot op de dag van vandaag standgehouden.

 

Datum

Pinksteren volgt tien dagen op Hemelvaart en valt op de vijftigste dag van Pasen (dus 49 dagen of zeven weken na Pasen). Binnen de katholieke traditie volgen de volgende feestdagen op Pinksteren, het feest van de Heilige Drie-eenheid, het feest van het Heilig Sacrament en van het Heilig Hart.

 

Samenhang met andere feesten

Sommige christenen zien een sterk verband met het joodse Sjavoeot (de Hebreeuwse naam voor het Wekenfeest), onder meer omdat de uitstorting van de Heilige Geest tijdens het joodse feest plaats zou hebben gevonden. Sjavoeot is een oogstfeest, met Pinksteren zou volgens de christelijke interpretatie begonnen worden met het binnenhalen van de ‘oogst’ (bekeerlingen) voor Christus.

Christenen zien een verband tussen de twee feestdagen, omdat op het joodse Pesach de Omertelling start. Vijftig dagen lang wordt er geteld en op de vijftigste dag is het dan Sjavoeot, net zoals Pinksteren vijftig dagen na Pasen valt. Hellenistische joden gaven Sjavoeot de Griekse naam Pentèkostè, de vijftigste dag. De term Pinksteren is afkomstig van dit Griekse woord.

De betekenis van het christelijke Pinksteren is echter heel anders dan dat van joodse Sjavoet. Het christelijke feest is op grond van het Nieuwe Testament gericht op de Heilige Geest. Dit speelt bij het joodse feest, dat is gericht op de oogst en op de ontvangst van de Thora, geen rol.

Daarnaast heeft het christelijke Pinksteren zijn uiteindelijke wortels in heidense meifeesten, waarbij de boeren de zegen van de goden over hun oogst probeerden af te roepen.

 

Pinksterbeweging

De pinksterbeweging is een protestantse stroming binnen het christendom die sterker dan veel andere stromingen de nadruk legt op de persoon en het werk van de Heilige Geest. Daarom is de beweging vernoemd naar Pinksteren. Afzonderlijke of daaruit voortgekomen gemeenschappen binnen de beweging heten pinkstergemeenten.

 

 

Feestdagen

De maandag die volgt op Pinksteren (pinkstermaandag of tweede pinksterdag) is een vrije dag in veel Europese landen (zoals Andorra, België, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, IJsland, Liechtenstein, Luxemburg, Monaco, Nederland, Noorwegen, Oostenrijk, Roemenië en grote delen van Zwitserland) en in een aantal Afrikaanse landen.

Niet-kerkelijke feesten en tradities gevierd rond Pinksteren

Aan de dagen rond Pinksteren hebben zich in de loop der tijd allerlei feesten en gebruiken gehecht, die losstaan van de kerkelijke pinksterviering en die buiten worden gevierd, zoals schuttersfeesten, kermissen, wedstrijden en voorjaarsfeesten. Veel van deze gebruiken zijn weer verdwenen, andere zijn onder voortdurende verandering blijven bestaan, of zijn weer in ere hersteld en hebben nieuwe vormen gekregen. Daarnaast zijn er ook steeds nieuwe evenementen bij gekomen.

 

Al in de middeleeuwen werden er voorjaarsfeesten gehouden. Volgens sommige theorieën hebben deze feesten hun wortels in de voorchristelijke voorjaarsriten van de Germanen, Kelten en andere oud-Europese volkeren, maar tegenwoordig gaat men ervan uit dat deze kennis is gebaseerd op allerlei twijfelachtige reconstructies en speculaties. De voorjaarsfeesten die vroeger algemeen met Pinksteren verbonden waren, zijn nu zo goed als verdwenen. Hun geschiedenis gaat terug tot de middeleeuwen, maar historische gegevens zijn schaars en summier.

Een van de voorjaarsfeesten was de viering van de pinksterblom (dit was fluitenkruid en niet de pinksterbloem), in de oostelijke provincies de pinksterbruid, waarbij het mooiste meisje van het dorp tot pinksterbloem werd gekozen.[noten 2] Een andere verdwenen traditie is het pinkstermelken: boeren gaven bij wijze van offer melk aan jongens in de buurt, opdat het een goed melkjaar zou worden.

In Ootmarsum vindt op tweede pinksterdag, ‘s ochtends in alle vroegte, de afsluiting plaats van de paasgebruiken zoals die daar worden gehouden: de paaskerels gaan vanuit Ootmarsum per fiets naar de kerk in Vasse om daar de mis bij te wonen.

In Zuid-Limburg vindt sinds 1970 elk jaar in het pinksterweekend Pinkpop plaats, dat ten tijde van de eerste editie nog ‘Pop met Pinksteren’ heette. Indien Pinksteren erg vroeg valt vindt het popfestival in een ander weekend plaats.

 

Het internationaal muziekfestival Music Meeting wordt sinds 2006 elk jaar tijdens het pinksterweekend gehouden.

 

In het pinksterweekend wordt tussen Parijs en Rotterdam en sinds 2012 ook tussen Hamburg en Rotterdam de Roparun gelopen, een estafetteloop voor teams van in totaal 520 kilometer waarbij geld opgehaald wordt voor KWF Kankerbestrijding.

Op de zaterdag voor Pinksteren wordt in sommige delen van Nederland luilak gevierd, tegenwoordig vooral nog in Noord-Holland.

Gerard Bol (Bron: Wikipedia)